KONTAKT: biuro@krowoderska31.pl
P
RACOWNIA
B
ADAŃ
Z
ABYTKÓW
A
RCHITEKTURY
- dr in
ż
. arch. MAREK M. ŁUKACZ -
Rzeczoznawca Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków
Kraków, ul. Cypriana Kamila Norwida 5, 31-521, tel: 602 593 606, 600 815 803
NIP: 676-149-43-32, e-mail: pracownia.pbza@gmail.com, http://pbza.pl
_______________________________________________________________________________
Zastrzega się wszelkie prawa wynikające z Ustawy o prawie autorskim.
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
FABRYKA PETERSEIMA I TEATR LUDOWY
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
dr Paweł Dettloff
mgr inż. arch. Marek J. Łukacz
Kraków 2026
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
2
SPIS TREŚCI
I.
DANE OGÓLNE, STAN BADAŃ...................................................
str. 3
II.
HISTORIA OBIEKTU
........................................................................
str. 4
1. HALA FABRYCZNA ............................................................
str. 4
2. BUDYNEK TEATRU .............................................................
str. 9
3. MAGAZYN KSIĄŻEK...........................................................
str. 13
III.
OPIS ANALITYCZNY BUDYNKU
..................................................
str. 14
IV.
ANALIZA I WALORYZACJA WARTOŚCI ZABYTKOWYCH
.. str. 17
V.
BIBLIOGRAFIA, ŹRÓDŁA, MATERIAŁY WYKORZYSTANE...
str. 18
VI.
ILUSTRACJE, FOTOGRAFIE
............................................................
str. 21
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
3
I.
DANE OGÓLNE, STAN BADAŃ
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31 ujęty jest w Gminnej Ewidencji Zabytków.
Figuruje tam jako obiekt pod nr 2803 (Krowoderska 31) jako „odlewnia - budynek
dawnej odlewni Peterseima, później Teatru Ludowego (ob. sklepy i biura)”, „2 pocz.
XIX w.”
1
. W opublikowanym spisie zabytków architektury i budownictwa Krakowa
(Spis zabytków architektury i budownictwa w Polsce. Kraków, wyd. KOBIDZ, Kra-
ków 2007), w dziale Zespoły i budynki przemysłowe, pod poz. 76, s. 386 figuruje jako
„ZESPÓŁ ODLWENI PETERSEIMA, ob. biura i sklepy, mur. ok. 1860, adaptowany
na Teatr Ludowy 1902”
2
.
W
opracowaniu
ewidencji
obiektów
przemysłowych
przechowywanym
w WUOZ Kraków znajdujemy lakoniczny zapis o dawnej Hali Maszyn i Urządzeń
Rolniczych M Peterseima (ob. [wówczas] Zakładu Poligraficznego i Domu Książki
przy ul. Krowoderskiej 31). – założona na ul. Krowoderskiej 31-33 w końcu lat 60.
XIX w., po pożarze przeniesiona na ul. Żółkiewskiego. Następnie dawna hala, zruj-
nowania,
zachowana
i
adaptowana
z
wykorzystaniem
na
introligatornię,
a
potem
gruntownie odbudowana i przebudowana na teatr, otwarty w 1902. „Jest to budynek
o
dużych
walorach
zabytkowych,
murowany,
tynkowany,
posiadający
głębokie,
sklepione
piwnice”.
Jak
stwierdziła
autorka:
zaniedbany,
o
katastrofalnym
stanie
technicznym, wymagający remontu
3
.
Więcej informacji na temat historii obiektu odnaleźć można w literaturze. Do-
tyczy ona dwóch zagadnień: związku z funkcją przemysłową oraz wystawienniczo-
teatralną. Zawarte tam dane, do niedawna nie były ujęte całościowo i w powiązaniu
ze sobą. Pierwszą taką próbę, pod kątem historii fabryki dokonał Jakub Jarzębski
4
.
Jego cenne wnioski poszerzyć można o dodatkowe informacje i spostrzeżenia uzy-
skane
z
kwerend
archiwalnych,
kartograficznych
i
ikonograficznych.
Późniejsze
dzieje
budynku
odzwierciedlają
akta
i
plany
architektoniczne
przechowywane
1
Gminna Ewidencja Zabytków Krakowa
2
Spis zabytków architektury i budownictwa w Polsce. Kraków
, wyd. KOBIDZ, Kraków 2007, s. 386, poz. 76.
3
Maria Wirska-Parachoniak,
Penetracja, ewidencja i wykonanie kart ewidencyjnych zabytków techniki i sztu-
ki inżynieryjnej na terenie miasta Krakowa /Śródmieście/
, mps. nr inw. WUOZ 12 894, Kraków 1984.
4
Jakub Jastrzębski,
Krakowska fabryka Marcina Peterseima i jej budynki,
w:
Architektura miast. Zbiór stu-
diów. Architektura przemysłowa i architektura poprzemysłowa w XIX i XX wieku
, red. Bogna Derkowska-
Kostkowska, Mateusz Soliński, Bydgoszcz 2022, s. 31-55.s. 36.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
4
w Archiwum Narodowym w Krakowie. Dotyczą one XX wieku, kwerenda starszych
dokumentów w tym zasobie przyniosła wynik negatywny. W ANK brak archiwa-
liów odnoszących się do omawianego obiektu w XIX w.
II. HISTORAIA OBIEKTU
1. HALA FABRYCZNA.
Dzisiejsza ulica Krowoderska w południowym odcinku, mniej więcej do ob.
pl.
Słowiańskiego
występowała
w
źródłach
pisanych
od
XVI
w.
i
początkowo
bez
nazwy, w 1785 zwano ją Biskupią (od jurydyki na której się znajdowała), natomiast
od początku XIX wieku ulica już w pełnej (obecnej) nosiła nazwę Piekarskiej, a od
1858 odcinek płn. Krowoderskiej, od 1881 w całości ulica uzyskała nazwę obecną
5
.
Zabudowa ulicy ukształtowana została od ost. ćw. XIX w. do lat trzydziestych XX w.,
przeważnie w charakterze mieszkalnym – czynszowych kamienic (najstarsza pod nr
23 z 1875)
6
.
Najstarsza pierwotna zabudowa obecnej ulicy Krowoderskiej (poza zespołem
klasztoru
Wizytek)
miała
postać
pojedynczych
obiektów
zlokalizowanych
głównie
w części południowej. Przeważnie jednak aż do drugiej połowy XIX wieku były tu
puste przestrzenie z ogrodami. Dowodzą tego przekazy kartograficzne z tego czasu
7
.
Można zatem stwierdzić, że do 3 ćw. XIX w. na terenie omawianej posesji (Krowo-
derska 31) nie istniały trwałe obiekty kubaturowe. Po przeciwnej – zachodniej stronie
środkowego odcinka ulicy i intersującej nas działki znajduje się jedyny zachowany
do
dziś,
a
zarazem
najstarszy
w
tym
rejonie
zespół
architektoniczny
–
kompleks
klasztorny sióstr Wizytek.
5
Elżbieta Supranowicz,
Nazwy ulic Krakowa
, Kraków 1995, s. 95;
Encyklopedia Krakowa,
Kraków, 2000, s.
509.
6
Encyklopedia Krakowa,
Kraków, 2000, s. 509; Por.
Spis zabytków
… s. 220-222.
7
Por. plany: od Kołłątajowskiego z 1785 po katastralny z 1848 i następne:
Atlas historyczny miast pol-
skich
, red. Roman Czaja, t. V:
Małopolska
, red. Zdzisław Noga, z. 1:
Kraków
, Kraków 2007, pl. 1.13, 1.1a.;
Katalog dawnych map wielkoskalowych Krakowa XVI-XIX wieku
, Warszawa-Kraków 1981.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
5
Powstanie
pierwszej
–
murowanej
zabudowy
na
terenie
posesji
wiąże
się
z
dziejami przemysłu w Krakowie i założeniem obiektów fabrycznych
(il. 1a, 1b, 1c)
.
Nie jest znany dokładny, potwierdzony w źródłach pisanych czas wzniesienia
zabudowań
fabrycznych
przy
ul.
Krowoderskiej
/
Długiej.
Według
Jacka
Purchli
miało to miejsce w końcu lat 70. XIX wieku
8
, a internetowy blog krakowskich zabyt-
ków techniki (J. Węgrzyna) podaje rok 1878 jako datę budowy i 1879 jako datę uru-
chomienia zakładu w tym miejscu
9
. Według ustaleń Jakuba Jastrzębskiego, fabryka
Peterseima w Krakowie, już od około 1869 roku mieściła się w rejonie ulicy Długiej.
Taką datę i adres nosi bowiem reklama wyrobów zakładu, zaopatrzona w informacje
o nowej lokalizacji
10
. W opinii badaczy, budynki fabryczne znajdować się miały na
terenie obecnych posesji przy ul. Krowoderskiej 29-31-33, oraz [ewentualnie] Długiej
32-34-36
11
. Ponieważ
Spis ludności miasta Krakowa
z 1880 roku pokazuje parcele przy
ul.
Długiej
jako
zabudowane
kamienicami
12
,
a
nie
obiektami
przemysłowymi,
[po-
dobne wnioski wyciągnąć można z analizy map Krakowa i Akt Urzędu Budownic-
twa],
zdaniem
J.
Jastrzębskiego,
fabryka
Peterseima
była
zlokalizowana
na
tyłach
działek (przy ulicy Długiej), bardziej od strony ulicy Krowoderskiej, tzn. tam, gdzie
do dziś stoi jeden i zarazem jedyny zachowany z obiektów dawnej fabryki
13
.
Z
uwagi
na
brak
zachowanych
(starszych,
tj.
XIX-wiecznych)
planów
archi-
walnych budynku, co zdaniem J. Jastrzębskiego utrudnia określenie (dokładnej) daty
powstania oraz przemian
14
, jedynymi źródłami do poznania wyglądem zabudowań
fabrycznych
w
okresie
funkcjonowania
zakładu
są
przekazy
ikonograficzne.
Naj-
8
J. Purchla,
Jak powstał nowoczesny Kraków
, Kraków 1990, s. 57.
9
Wg
danych
zebranych
przez
S.
Węgrzyna
i
opublikowanych
na
blogu
Rzecz
o
przemijaniu
dawnej
kultury technicznej (nie tylko) w Krakowie...
https://upadektechnikikrakowa.blogspot.com/2020/11/przemys-maszynowy-cz2-fabryka-
peterseima.html
(dostęp 06.07.2026).
10
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 36.
11
Tamże,
s. 36-42. Wg J. Purchla,
Jak powstał
…., s. 57 usytuowana była na posesjach Długa 32, 34, 36
oraz Krowoderska 29-31-33.
12
Wykaz ulic, placów, kościołów i domów miasta Krakowa i Podgórza ułożony na podstawie ksiąg
hipotecznych i urzędowych źródeł, uzupełniony historycznemi objaśnieniami
, Kraków 1880, s. 175;
ANK, Spis ludności Miasta Krakowa z 1880 r., Dz. V, T. 12, nr 15, nr 17, sygn. 29/87/0/1/12. Przy
czym obecnie istniejące tam kamienice są późniejsze:
Spis zabytków
…, s. 149.
13
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 36.
14
Tamże, s. 40.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
6
ważniejszym z nich jest winieta z wyobrażeniem fabryki na jednym z ocalałych ra-
chunków z 1875 roku. Niezwykle cenne, choć nieliczne są archiwalne zdjęcia fotogra-
ficzne, które jednak wykonano już po przeniesieniu zakładu na Grzegórzki
15
. Repro-
dukcję winiety ze wspomnianego rachunku fabryki z około 1875 roku, zamieszczono
w
Dziejach
Krakowa
16
i
publikacji
Zwierzyniec
zaprasza
Grzegórzki
17
(il.
2)
,
natomiast
fotografia
wnętrza
hali,
wykonana
przed
rozpoczęciem
przebudowy
w
1901
roku
zawarta jest w czasopiśmie „Ilustracya Polska”
18
(il. 3)
. Jak jednak słusznie stwierdza
J.
Jastrzębski:
„Oba
źródła
posiadają
swoje
ograniczenia,
ilustracja
z
winiety
może
dalece
odbiegać
od
rzeczywistego
wyglądu
budynku,
zaś
zdjęcie
ukazuje
jedynie
wnętrze,
a
właściwie
jego
mały
wycinek.
Na
winiecie
mamy
zapewne
widok
wy-
obrażony, ukazany od strony ulicy Długiej. Z oczywistych względów pominięto w
nim ewentualną zabudowę pierzei ulicy, która w ówczesnych realiach zasłaniała fa-
brykę. Na taki układ (i interpretację źródła) wskazuje widoczna w tle wieża z krzy-
żem,
mająca
zapewne
akcentować
(zaznaczać)
kościół
i
klasztor
wizytek
(przy
ul.
Krowoderskiej
16)
19
.
Relacje
przestrzenne
i
proporcje
całości
mogą
być
zachwiane
względem rzeczywistych. W winiecie chodziło zapewne bardziej o rozpoznawalny
wizerunek, niż rzeczywiste odwzorowanie.
Na
rysunku
(winiecie)
widnieją
dwa
budynki
(fabryczne),
ze
sztafażem
(ludźmi, maszynami i końmi). Na pierwszym planie usytuowany jest piętrowy bu-
dynek na planie litery „L” (lub ewentualnie dwa budynki ustawione do siebie pro-
stopadle) z trudnym do określenia elementem w głębi. Część widoczna na przodzie
ma wejście w środkowej z trzech osi ściany szczytowej oraz sześć okien w ścianie
bocznej. Budynek nakrywa dach dwuspadowy ze świetlikiem oraz niewielkim ko-
minem.
Obiekt
należy
być
może
identyfikować
z
budynkiem
na
działce,
na
której
obecnie stoi kamienica pod numerem (Krowoderska) 29, zbudowana w 1908 roku
20
.
Dużo większy jest obiekt znajdujący się w głębi, stanowiący (zdaniem Jastrzębskie-
go) zachowany do dziś budynek (Krowoderska 31) widoczny w pierwotnej postaci.
15
Tamże, s. 37.
16
Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki,
Dzieje Krakowa
, t. 3, Kraków 1979, s. 300.
17
Wacław Szczepanik,
Zwierzyniec zaprasza Grzegórzki
, Kraków 2016, s. 42.
18
„Ilustracya Polska”, nr 15 z 11 IV 1902, s. 339.
19
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 40-41.
20
Tamże, s. 41. Por. ANK, sygn. 29/1410/ABM, Krowoderska 29.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
7
Prezentuje
się
jako
podłużny,
z
wysokim
kominem
w
części
środkowej,
z dwoma poziomami dużych okien. Dwie skrajne osie widoczne po prawej stronie
ujęto ryzalitem zakończonym trójkątnym szczytem z niewielkim płaskim ścięciem.
Podobnie rozwiązana ściana szczytowa, również 2-osiowa. Oba człony miały pod-
kreślone krawędzie, być może boniowanie. Analogiczny ryzalit widnieje na drugim
końcu budynku, a jego szczyt wyłania się ponad dachem piętrowego budynku na
pierwszym planie
21
.
Czas powstania omówionej winiety ok. 1875 roku przemawia za przyjęciem
wcześniejszego datowania zespołu, tj. pierwszą połowę lat 70. XIX w., lub nawet już
koniec lat 60. Najpewniej budynki wzniesiono przed 1869 rokiem, skoro pod tą datą
pojawiały
się
już
informacje
reklamujące
zakład.
Zdaje
się
to
potwierdzać
analiza
materiałów kartograficznych. Ogólny układ przestrzenny i kształt zespołu architek-
tury fabrycznej wyobrażone na opisanych widokach zdają się mieć związek z obry-
sem budynków zaznaczonych na mapie (planie) sytuacyjnym i niwelacyjnym miasta
Krakowa z 1878. Widoczne są tam wyróżniające się dwa podłużne obiekty, przylega-
jące
do
zwartej
zabudowy
pierzei
ulicznej
Krowoderskie,
sięgające
w
stronę
ulicy
Długiej
(il.
1)
.
Są
to
zapewne
hale
fabryczne
22
.
Zbliżony
obrys
rejestrują
niektóre
z późniejszych źródeł kartograficznych, mniej dokładnych i niezbyt spójnych ze so-
bą
23
.
Fotografia z 1902 przedstawia wnętrze narożnika hali
(il. 2)
: fragment jednej
ze ścian bocznych [zap. południowej] oraz [zapewne] ściany elewacyjnej od strony
ulicy Krowoderskiej, na co wskazuje otwór drzwiowy. Podobnie jak na winiecie, bu-
dynek posiada dwa rzędy okien, ale we wspomnianej ścianie frontowej znajdują się
trzy osie, [a nie dwie jak na winiecie] przy czym oś po lewej stronie zdjęcia jest wy-
raźnie szersza od pozostałych. Ponieważ na winiecie zamieszczono widok od strony
ulicy Długiej, możliwe, że znajdowały się tam jedynie dwie osie. Ze względu na brak
bramy, nie można jednak wykluczyć, że jedna oś została pominięta dla większej kla-
21
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 41.
22
Katalog dawnych map…
poz. 53,. 207.
23
Tamże, poz. 54-57.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
8
rowności rysunku. Okna w drugiej ze ścian zostały zamurowane lub przynajmniej
zasłonięte. Zdjęcie to nie pozwala na bardziej dokładne odtworzenie wyglądu hali,
jednak układ okien wydaje się potwierdzać wizerunek na schematycznym przedsta-
wieniu na winiecie
24
. Najprawdopodobniej fotografia przedstawia zachodnią ścianę
szczytową, która była 3-osiowa, w przeciwieństwie do wschodniej, 2-osiowej. Biorąc
pod uwagę wspomniane materiały kartograficzne, a także zachowany zasięg piwnic
omawianego
budynku
(Krowoderska
31)
można
wysunąć
przypuszczenie,
że
hala
fabryczna niegdyś istniejąca na tej posesji nie sięgała do samej ulicy, ale była od jej
wschodniej pierzei nieco cofnięta.
Do
zabudowań
fabryki
przypuszczalnie
należał
także
parterowy
budynek,
znajdujący się pomiędzy halą a placem Słowiańskim, zarejestrowany na ikonografii:
fotografii zezbiorów Muzeum Krakowa (od strony pl. Słowiańskiego)
25
oraz ilustracji
artykułu w „Nowościach Ilustrowanych”
26
. Na jego miejscu w 1938 roku zbudowa-
no
kamienicę
wg
projektu
Edwarda
Zguta
27
.
Pierwotną
przynależność
do
zespołu
fabryki potwierdzają ustalenia starszych badaczy
28
. Obiekt ten (Krowoderska 33) nie
jest jednak przedmiotem niniejszego opracowania.
Okres funkcjonowania fabryki Peterseima przy ul. Długiej i Krowoderskiej był
istotny w dziejach przemysłu na terenie Krakowa. Przez ponad dwie dekady był to
jeden z ważniejszych i nowoczesnych zakładów produkcyjnych.
W hali [głównej] mieściła się odlewnia żeliwa co umożliwiało produkcję kon-
strukcji i odlewów budowlanych, walców drogowych oraz urządzeń wodociągowo-
kanalizacyjnych (do dziś na ulicach Krakowa można jeszcze spotkać wyroby sygno-
wane logiem "Peterseim" - m.in spustów od rynien). Ponadto produkowano maszy-
ny do produkcji dla fabryk, maszyny parowe i kotły oraz żeliwne pompy studzienne,
a także narzędzia rolnicze, takie jak pługi, brony, siewniki, młocarnie, sieczkarnie. Te
24
Por. J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 41.
25
MHK-Fs2228/VI Fotografia dostępna w serwisie Cyfrowy Thesaurus. Sygn. MHK-Fs2228/VI. Repr
wg https://ct.mhk.pl/wps/portal/mhmk/main/strona-artefaktu/?artefactId={B30E436F-6871-4A2E-
B410-0A79E894171D}(dostęp
21.07.2016).
26
„Nowości Ilustrowane”, nr 1 z 1 X 1904, s. 4.
27
Spis zabytków
… poz. 1805, s. 211.
28
J. Purchla,
Jak powstał
…., s. 57.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
9
ostatnie zwłaszcza po roku 1894, kiedy to produkcji narzędzi rolniczych zaprzestano
w Zakładach Zieleniewskiego. Odtąd to Fabryka Peterseima stała się głównym ich
producentem w Krakowie
29
.
Kres działalności fabryki na ul. Krowoderskiej nastąpił w roku 1899, wskutek
wielkiego pożaru, który strawił zabudowania zakładu w końcu 1898 roku (data 1899,
podawana przez część opracowań jest błędna)
30
. Zgodnie z decyzją Rudolfa Peterse-
ima (syna Marcina), kierującego przedsiębiorstwem od 1892 roku, zakład produkcyj-
ny przeniesiona na Grzegórzki, gdzie w tym czasie, już poza granicami miasta, roz-
wijało się przemysłowe zaplecze Krakowa. Tam też (przy obecnej ul. Żółkiewskiego)
zbudowano
zachowany
do
dzisiaj
zespół
fabryczny,
znacznie
obszerniejszy
od
obiektów na ulicy Krowoderskiej
31
.
2. BUDYNEK TEATRU.
Po pożarze z 1898 roku i decyzji o przeniesieniu fabryki do podkrakowskich
Grzegórzek budynek popadał w ruinę. Po tej katastrofie pozostawał nie odbudowa-
ny, bez nadzoru, popadając w coraz większe zaniedbanie.
32
.
Na początku XX w. dawną, opuszczoną i zrujnowaną, halę przekształcono na
teatr.
Zdaniem
J.
Jastrzębskiego
prace
budowlano-adaptacyjne
„musiały
nastąpić
w roku 1901”
33
. Być może wykonano je (najpóźniej) wczesną wiosną 1902. – Znane są
wiadomości na temat okoliczności adaptacji i jej przebiegu. Pozostałości po hali wy-
kupił krakowski introligator Andrzej Olszeniak, ale także on zwlekał z odbudową,
po
czym
wydzierżawił
nieruchomość
Stanisławowi
Knake-Zawadzkiemu.
–
Był
to
dyrektor
i
zarazem
organizator
krakowskiego
Teatru
Ludowego,
który
po
wymó-
wieniu mu przez miasto ujeżdżalni „pod Kapucynami”
34
poszukiwał nowego lokalu
29
Wg danych zebranych przez S. Węgrzyna i opublikowanych na blogu
Rzecz o przemijaniu dawnej
kultury technicznej (nie tylko) w Krakowie...
https://upadektechnikikrakowa.blogspot.com/2020/11/przemys-maszynowy-cz2-fabryka-
peterseima.html
(dostęp 06.07.2026).
30
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 37.
31
Tamże, s. 37.
32
K. Nowacki,
Architektura krakowskich teatrów
, Kraków 1982, s. 323.
33
„Ilustracya Polska”, nr 15 z 11 IV 1902, s. 339; J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 42.
34
K. Nowacki,
Architektura …
., s. 323.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
10
dla
swojej
sceny.
O
początkach
Teatru
Ludowego
prowadzonego
przez
Knake-
Zawadzkiego pisano w „Ilustracyi Polskiej”: „W zimie roku 1900 p. Zawadzki przy
pomocy grona uczniów ze swojej szkoły deklamacyi i kilkunastu, wybitniejszych sił
amatorskich, począł w sali Towarzystwa Strzeleckiego dawać przedstawienia popu-
larne,
z
repertuarem,
zastosowanym
do
poziomu
umysłowego
warstw
najszer-
szych”
35
. Krakowski teatr ludowy został założony w końcu 1900 przez aktora Teatru
Miejskiego w Krakowie – Stanisława Knake-Zawadzkiego z zespołem uczniów stwo-
rzonej przez niego szkoły dramatycznej, pod patronatem Towarzystwa Oświaty Lu-
dowej w Krakowie (zał. 1891). Początkowo działał (dawał przedstawienia) w dawnej
ujeżdżalni „pod kapucynami” przy ul. Rajskiej, Władze miasta planowały tam bu-
dowę
stałej
siedziby
dla
(oficjalnie
zarejestrowanego)
Teatru
Ludowego,
do
czego
jednak nie doszło. W marcu 1902 do magistratu Krakowa wpłynęło pismo wspólnika
Knake-Zawadzkiego – Stanisława Olszeniaka o pozwolenie na adaptację i przysto-
sowanie do dawania amatorskich przedstawień, koncertów itp. budynku pofabrycz-
nego przy ul. Krowoderskiej
36
. Mimo sprzeciwu dyrektora Teatru Miejskiego J. Ko-
tarbińskiego (postrzegającego w ludowym teatrze konkurencji do teatru miejskiego)
rada miasta przystała na propozycję, dopatrują się w niej szansy na rozwiązanie pro-
blemu
braku
teatru
dla
niższych
warstw
społecznych
w
Krakowie.
Warto
wspo-
mnieć,
że
koncesją
na
prowadzenie
Teatru Ludowego
zainteresowana
była
w
tym
czasie
Gabriela
Zapolska.
S.
Olszeniak
prowadził
z
nią
rozmowy
o
dzierżawę
bu-
dynku teatralnego przy Krowoderskiej
37
.
Stanisław
Knake-Zawadzki
po
objęciu
nieruchomości,
szybko
przystąpił
do
odbudowy i zarazem adaptacji starej hali do funkcji teatralnej
38
. Nie jest znany pro-
jektant – architekt, natomiast prace budowlane – przebudowę wnętrza hali na salę
teatralną
wykonał
majster
murarski
Kazimierz
Cholewicz
39
.
Dla
potrzeb
organizo-
wanej
sali
teatralnej
wykorzystać
miano
obszerne
wnętrze
dawnej
hali
fabrycznej,
które
z
uwagi
na
zbyt
dużą
wysokość
i
brak
odpowiedniej
akustyki
obniżono,
35
„Ilustracya Polska”, nr 15 z 11 IV 1902, s. 339;
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 42.
36
„Czas”,
1902,
nr
68;
K.
Nowacki,
Dzieje
teatru…
.,
s.
324.
Szerzej
na
temat
założenia
i
powstania
teatru:
M.
Wosiek,
Historia
teatrów
ludowych
w
Polsce.
Polskie
zespoły
zawodowe
1898-1914
,
Wrocław-
Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975, s. 80-88.
37
K. Nowacki,
Dzieje teatru…
., s. 324; M. Wosiek,
Historia teatrów
…, s. 91-92.
38
Tamże, s. 324.
39
„Kalendarz Józefa Czecha” na rok 1903, Kraków 1903, s. 85; K. Nowacki,
Architektura …
., s. 323.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
11
wprowadzając sufit, a ściany otynkowano i ozdobiono artykulacją architektoniczną:
nadwieszonymi
lizenami
i
gzymsami
40
.
Jak
pisze
Kazimierz
Nowacki:
Od
frontu
(ulicy Krowoderskiej) umieszczono trzy wejścia, od strony podworca jedno wyjście.
Wewnątrz, za głównym wejściem (wejściami od ulicy) znajdował się hall, z którego
wchodziło się na widownię, mogącą pomieścić 460 osób. Dwa pierwsze rzędy sie-
dzeń
wypełniały
wyplatane
(z
wikliny)
krzesła
ogrodowe,
natomiast
dalsze
rzędy
proste ławy obite czerwonym suknem. Ostatnie (tylne) miejsca widowni były stojące.
Przestrzeń sceny była stosunkowo płytka, obok umieszczono małe zascenie z prosto-
kątnym otworem, z przestrzenią dla orkiestry. Kurtyna była malowana. Wnętrze sali
i
widowni
miało
oświetlenie
gazowe
(„kandelabry
gazowe
auerowskie”),
ale
nie
miało ogrzewania, co powodowało dyskomfort w zimne dni. (Na świeżo tynkowa-
nych ścianach widniały napisy: „Tytoniu palić nie wolno. Wolno za to wobec chłod-
nej pory, a nawet trzeba siedzieć w paltach i kapeluszach”). Placówka miała jednak
charakter
powszechny.
W
zamierzeniu
dyrekcji
miał
służyć
szerokim
warstwom.
Status teatru odzwierciedlały dość skromna architektura i urządzenie. Teatr otwarto
dla publiczności dnia 31 marca 1902
41
.
Wygląd wnętrza Sali teatralnej w 1902 roku ukazano na rycinie zamieszczonej
w „Ilustracji polskiej”
(il. 4)
.
Już w następnym roku budynek po przebudowie na teatr przeszedł kolejne
przeobrażenia. Wiązały się one z chęcią udoskonalenia obiektu pod względem funk-
cjonalnym i estetycznym, jak również zaistniałymi okolicznościami. W styczniu 1903
właściciel
posesji
(A.
Olszeniak)
wypowiedział
(dyrektorowi
teatru)
Knake-
Zawdzkiemu lokal, gdyż sam chciał zostać przejąć tę funkcję. W tym celu uzyskał
licencję
na
prowadzenie
Teatru
Ludowego w
Krakowie).
Przeszkodziły
temu
brak
kompetencji (doświadczenia teatralnego) i kłopoty finansowe
42
, o czym donosiła pra-
sa, między innymi „Nowości Ilustrowane”
43
, w których przy tej okazji opublikowano
kolejne zdjęcie budynku
(il. 5)
, na którym widnieje napis „Teatr Ludowy”, umiesz-
czony na bocznej ścianie, ponad bramy wiodącej na wąski dziedziniec wzdłuż daw-
40
K. Nowacki,
Architektura …
., s. 324.
41
„Kalendarz Czecha” na rok 1903, Kraków 1903, s. 85; K. Nowacki,
Architektura …
., s. 324.
42
K. Nowacki,
Architektura…
., s. 324.
43
„Nowości Ilustrowane”, nr 1 z 1 X 1904, s. 4.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
12
nej hali, wówczas jeszcze niezasłonięty wzniesioną w 1908 roku kamienicą pod nu-
merem 27
44
. Wygląd fasady po przebudowie na teatr rejestruje wspomniana archi-
walna fotografia i oparty na niej rysunek, znany także z późniejszych publikacji
45
. -
Była dwukondygnacyjna, tynkowana na gładko, z akcentami poziomymi w postaci
profilowanych
gzymsów:
kordonowego
nad
parterem
oraz
wieńczącego,
podoka-
powego, w typie uproszczonego belkowania (z listwą – architrawem, gładkim fry-
zem
i
wydatnym
gzymsem).
W
widoku
fasady
budynku
wyróżniały
się
smukłe
otwory
wejściowe
na
parterze
w
postaci
wąskich
arkad,
zamkniętych
półkoliście.
Tworzyły one cztery wejścia w typie charakterystycznych dla teatrów podcieni – we-
stybulów. W skrajnej osi (płd.) znajdowało się okno w analogicznym kształcie – sto-
jącego prostokąta, z półkolistym zamknięciem, a podobne, niemal identyczne na pię-
trze. Okna obu kondygnacji fasady miały stolarkę o wielopolowych podziałach prze-
szkleń i ujęte były w tynkowane, profilowane opaski.
Po rezygnacji Olszeniaka placówkę przejęło Towarzystwo Oświaty Ludowej.
Nowy gospodarz przeprowadził remont i przebudowę widowni – zmieniono sufit,
co poprawiło akustykę; wprowadzono galerię, przez co zwiększono pojemność wi-
downi do 700 osób. W tym czasie wnętrze ozdobiono malowidłami Jana Bukowskie-
go,
który
posłużył
się
bronowickimi
motywami
ludowymi.
Na
scenie
wykonano
(zawieszono)
nową
kurtynę
i
zamontowano
reflektory.
Innowacje
te
miały
służyć
zwiększeniu popularności teatru na Krowoderskiej. W tym samym celu zapewniono
inne udogodnienia – odwożenie widzów tramwajami, kolorowe afisze, wreszcie ta-
nie bilety
46
. Mimo to krowoderski teatr nie zdobył uznania, miał nie najlepszą opinię.
Przyczyniło
się
to
do
upadku
placówki
zlokalizowanej
przy
ul.
Krowoderskiej.
Ostatnie, okazjonalne imprezy organizowano tu w czerwcu 1905 roku. Pomimo licz-
nych trudności i mankamentów lokalu, przeszedł on do historii jako „miejsce działa-
nia zdolnego zespołu (artystów), liczącego w swym składzie wybitne talenty”, i re-
alizującego ambitny program
47
. Teatr Ludowy jako instytucja wystawiennicza i ze-
spół aktorski działała potem w innych miejscach Krakowa, początkowo w pawilonie
44
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 42.
45
M. Wosiek,
Historia teatrów
…, s. 41.
46
K. Nowacki,
Architektura …
., s. 325.
47
M. Wosiek,
Historia teatrów
…, s. 110.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
13
Parku Krakowskiego
48
. Po 1905 (przed 1908) placówkę teatralną przy ul. Krowoder-
skiej zamknięto, a budynek kupiła firma księgarska Gebethner i Wolff
49
.
3. MAGAZYN KSIĄŻEK W XX W.
Po opuszczeniu obiektu przez Teatr Ludowy, budynek ponownie zaadapto-
wano do kolejnych – nowych i innych funkcji. Nieruchomość odkupił Jan Geberthner
z wydawnictwa Gebethner i Wolff. Dla jego potrzeb dawną halę fabryczną przebu-
dowaną
na
teatr
ponownie
przerobiono,
tym
razem
na
introligatornię
oraz
maga-
zyn
50
. Zachowano (z niewielkimi zmianami) fasadę, natomiast całe wnętrze podzie-
lono na dwie kondygnacje – poziomy magazynowe. Dokumentują to późniejsze pla-
ny archiwalne obiektu, związane z kolejnym okresem jego dziejów. Z okresem przy-
należności budynku do wydawnictwa należy wiązać zmiany w wyglądzie parteru
fasady, w którym półokrągłe łuki otworów zamieniono na prostokątne. Przekształ-
cenia te rejestrują zdjęcia archiwalne
(il. 6-7)
. Zlikwidowano wejścia od ulicy, niepo-
trzebne w takiej liczbie, większość przerabiając na okna. Prawdopodobnie doszło do
tego w okresie dwudziestolecia międzywojennego, na pewno zaś przed 1938 rokiem,
co
potwierdza
fotografia
ze
zbiorów
Muzeum
Krakowa
51
.
W
1941
r.
sporządzono
plany
gabloty
obiektu
należącego
do
firmy
Gebethner
i
Wolff,
filia
w
Krakowie.
Wiązały
się
one
z
dokonaną
zapewne
znacznie
wcześniej
adaptacją
na
magazyn
książek
tej
znanej
w
okresie
międzywojennym
firmy
wydawniczej
i
księgarskiej
52
.
Zaplanowano wówczas (1941) drobne zmiany, które dokumentuje wspomniany, naj-
starszy
z
zachowanych
w
Archiwum
Narodowym
w
Krakowie
plan,
obejmujący
projekt wybicia witryny w przybudówce znajdującej się przy ulicy, od strony dzie-
dzińca
53
(il. 8)
. Niestety plany te nie obejmują inwentaryzacji całego budynku. Od
tego czasu wygląd elewacji frontowej budynku pozostał w zasadzie niezmieniony.
48
Tamże, s. 111 i nn.
49
K. Nowacki,
Architektura …
., s. 325. Data 1908 wg J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 43.
50
K. Nowacki,
Architektura …
., s. 325.
51
Data wg J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 43.
52
ANK 29/1410/5862/Krowoderska 31, f. 453 b, s. 3-5, 7-10.
53
Plan uwzględniony także w publikacji J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 44.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
14
Po drugiej wojnie światowej w budynku funkcjonował Dom Książki
54
, co wią-
zało
się
z
kolejnymi
przeróbkami
wewnątrz
budynku.
Takie
przeznaczenie
miała
dokumentacja techniczna z lat 50. XX w. – W 1952 r. wykonano obliczenia statyczne
i rysunki techniczne konstrukcji budynku dla potrzeb magazynu Domu Książki (au-
torem był inż. Leon Obtułowicz). Niestety i tym razem nie obejmowały one rysun-
kowej inwentaryzacji całego budynku
55
. Do kolejnych poważniejszych przekształceń
doszło już przy adaptacji pomieszczeń po 1989 roku. W budynku mieścił się między
innymi
salon
mebli
biurowych,
natomiast
piwnice
przez
wiele
lat
zajmował
klub
nocny
56
. Obecnie funkcjonują tu: na parterze (od frontu) apteka i (na tyłach) jej zaple-
cze
i
pomieszczenia
wynajmowane
okazjonalnie;
na
piętrze
natomiast
urządzono
hostel, z częścią gastronomiczną umieszczoną w adaptowanych do tego celu piwni-
cach.
III. OPIS ANALITYCZNY BUDYNKU.
Omawiany budynek, położony na posesji przy ul. Krowoderskiej 31 uważany
jest za najstarszy zachowany obiekt związany z funkcjonująca w tym miejscu fabryką
Marcina Peterseima. Jest utożsamiany z dawną halą odlewni zakładu. Budynek ma
podłużny rzut i ustawiony jest prostopadle do ulicy, przez co jest dość nietypowy,
w porównaniu z sąsiadującą zabudową mieszkalną
57
, złożoną przeważnie z obiek-
tów na planie prostokąta, usytuowanych równolegle do pierzei oraz ewentualnie ich
oficyn w głębi działek. Wbrew opinii, że „jak na obecny, mieszkaniowy charakter tej
ulicy, [obiekt ten] nie rzuca się w oczy w pierzei kamienic z pierwszej połowy XX
wieku
58
,
fasada
omawianego
budynku
wyróżnia
się
mniejszą
(od
przeciętnych
–
wyższych
w
tym
rejonie
obiektów)
wysokością
oraz
kształtem
okien
piętra
–
nie-
wielkich i zamkniętych półkoliście. Elementy te, odbiegające od większości sąsied-
nich budynków, nie są jedynymi, świadczącymi o innej funkcji obiektu w przeszło-
ści. Pozostałością taką jest plan (rzut) i gabaryt budowli.
54
K. Nowacki,
Architektura …
., s. 325.
55
ANK 29/1410/5862/Krowoderska 31, f. 453 b, s. s. 11-23.
56
J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 43-44.
57
Tamże, s. 40.
58
Tamże.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
15
Istniejący obecnie obiekt (budynek) ma rzut zbliżony do wydłużonego prosto-
kąta, o lekko wyłamujących się (wykrzywionych) bokach : południowym w cz. zach.
(frontowej) i północnym w cz. tylnej (wsch.). Nieregularności te najpełniej widoczne
są na planie budynku, który wyraźnie składa się jakby z trzech kwadratowych i po-
łączonych
ze
sobą
jednostek
o
obrysie
grubszych
murów
(obwodowych
i
działo-
wych). W obrębie tych części funkcjonują obecnie cieńsze podziały ścianami tworzą-
cymi obecny (współczesny) układ funkcjonalny. Wspomniane części przypuszczalnie
są pozostałością pierwotnego układu – murów pierwotnych (hali fabrycznej ?) i mu-
rów budynku teatru. Ściana wewnętrzna oddzielająca część frontową od środkowej
jest być może efektem jeszcze późniejszych adaptacji (na magazyn (składnicy książ-
kowej). Z tą ostatnią zmianą należy być może wiązać (historycznie) obecne stropy
parteru i podział na dwa poziomy – kondygnacje – wprowadzonych wówczas (zap.
po
1908
przed
1941
?).
Znamienne
jest,
że
piwnice
występują
tylko
pod
trzecią
(wschodnią) częścią w/w członów
(il. 14-17)
. Przypuszczalnie jest to (jedyna czytel-
na) pozostałość po dawnej hali fabrycznej, wykorzystana przy przebudowie na teatr.
Niewykluczone, że zrezygnowano z zachowania (i wykorzystania) pozostałych piw-
nic z uwagi na usytuowanie i kształt hali – ukośne w stosunku do linii (późniejszej)
zabudowy uliczne. Być może zresztą piwnice istniały tylko w tej części posesji Kro-
woderska 31. Niezależnie od tego opisane nieregularności planu i tylny trzeci człon
budynku
to
zapewne
pozostałość
hali
fabrycznej.
Do
takiego
wniosku
skłania
też
forma dachu. – Nad częścią frontową jest to dach dwuspadowy – kalenicowy, rów-
noległy do pierzei ulicznej, a nad częścią środkową i tylną dwuspadowy, ale usytu-
owany
poprzecznie.
Oba
dachy
są
ze
sobą
połączone,
przy
czym
ten
drugi
może
powtarza kształt, a zapewne układ dachu pierwotnej hali fabrycznej.
Od strony południowej (dziedzińczyka), poniżej okapu dachu z rysiami kro-
kwi w górnej partii elewacji widnieje żelazna ankra o rozbudowanej, dekoracyjnej
formie, pochodząca zapewne z czasu przebudowy na teatr - co miało miejsce na po-
czątku XX wieku. Jest to w zasadzie jedyny zachowany element zabytkowego detalu
architektonicznego budynku, poza wystrojem górnej partii elewacji frontowej.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
16
Elewacja
frontowa
(il.
9-11)
,
rozwiązana
jako
fasada
zachowała
zasadniczo
postać nadaną w czasie przebudowy na Teatr Ludowy (por. il. 4). Przypuszczalnie
dostawiono
wówczas
do
hali
część
zachodnią
gmachu,
mieszczącą
wejście,
kasy
i westybul. Na takie rozwiązanie wskazuje archiwalne zdjęcie, na którym widać wą-
skie i wysokie (cztery !) wejścia do budynku, a także opisana wyżej dyspozycja planu
(zachodni – wyróżniający się człon budynku, o inaczej usytuowanym dachem). Poza
parterem
fasada
zachowała
pierwotny
wygląd:
profilowane
gzymsy:
drobniejszy
kordonowy i bardziej rozbudowany, w typie uproszczonego belkowania – wieńczą-
cy podokapowy, a także kształt okien i ich profilowane obramienia z tynku. Elemen-
ty te tworzą harmonijną całość, utrzymaną w formach skromnego historyzmu. Nale-
ży pamiętać, że Teatr Ludowy nie był budowlą szczególnie okazałą z uwagi na prze-
znaczenie (dla niższych warstw społecznych) oraz status użytkowników (nie był to
główny i najważniejszy obiekt tego rodzaju w mieście. Niezależnie od tego budowla
prezentowała się dostojnie, a o funkcji obiektu świadczyła dyspozycja fasady (arkady
w typie podcieni i górne piętro okien, wyróżnionych półkolistymi zamknięciami –
odcinającymi się od typowych – prostokątnych okien zabudowy mieszkalnej.
Obecnie fasada ma na parterze prostokątne otwory. Istnieją one już od około
stu laty (po. il. 5-7), można jednak rozważyć przywrócenie opisanego – pierwotnego
stanu, lub elementów naśladujących (np. w tynku) dawną dyspozycję. W elewacjach
bocznych znajdują się okna przebite w okresie późniejszym, bez jakiejkolwiek kom-
pozycji i bez rytmu. Jedynymi elementami zabytkowymi elewacji bocznej są wspo-
mniane rysie belek okapu i metalowy ściąg ściany
(il. 12)
.
Do
budynku
(korpusu
budynku)
przylegają
wtórnie
dostawione
aneksy
(przybudówki) od strony południowej
(il. 13)
. Od tej stronie (południowej) znajduje
się wąski dziedzińczyk, zamknięty od frontu parawanową ścianą z dwoma prosto-
kątnymi otworami: wejścia i przejazdu. W elewacji ściana ta zamknięta jest od góry
gzymsem. Zasadniczo jest zbliżona do analogicznego elementu istniejącego na pocz.
XX,
przy
czym
pierwotnie
znajdował
się
tu
tylko
jeden
otwór
(przejazd)
bramny,
drugi wprowadzono w 1941 (por. il. 6-8). Z uwagi na stopień przekształceń i zakres
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
17
zmian wprowadzonych sukcesywnie od 2 poł. XX w. nie podano tu dokładnego opi-
su wnętrz, gdyż mają one w całości charakter współczesny i nie posiadają cech za-
bytkowych
(il. 18)
.
IV. ANALIZA I WALORYZACJA WARTOŚCI ZABYTKOWYCH.
Jak słusznie zauważa J. Jastrzębski: obiekt „poddany licznym przebudowom
od czasów powstania, nie przywodzi na myśl swojej pierwotnej funkcji, a wmuro-
wana w ścianę tablica poświęcona aktorowi Stefanowi Jaraczowi nie ułatwia sytu-
acji”
59
. „Opisywany budynek nie jest przykładem typowej architektury industrialnej,
potocznie kojarzonej z ceglanymi, nietynkowanymi budynkami. O jego przemysło-
wej
historii
nie
świadczy
żaden
z
zachowanych
detali,
a
otoczenie
dawnej
fabryki
przeszło spore przeobrażenia od czasu jej wygaszenia. Nie dziwi więc, że budynek
ten
nie
funkcjonuje
w
świadomości
krakowian
jako
obiekt
poprzemysłowy.
Warto
jednak w tym miejscu zwrócić uwagę, że choć przestał spełniać swoją pierwotną rolę
już ponad 120 lat temu, przez cały czas pozostaje użytkowany”
60
.
Na
podstawie
analizy
materiałów
ikonograficznych
stwierdzić
można,
że
obecna elewacja frontowa jest (dodanym) elementem przebudowy obiektu na teatr,
choć być może zawiera starsze partie murów (pierwotnej fabryki), co jednak w świe-
tle
opisanych
spostrzeżeń
jest
wątpliwe.
Fasada
zachowana
zasadniczo
w
postaci
nadanej w końcu XIX wieku jest już zabytkiem chronionym
(il. 5-7, 9-11)
. Stanowi
jedyną
czytelną
pozostałość
dawnej
funkcji
obiektu,
w
tym
przypadku
Teatru
Lu-
dowego. Istotnie brak natomiast wyraźnych śladów funkcjonowania fabryki. Do ta-
kich zaliczyć należy piwnice: o ceglanych murach, z domieszką łamanego kamienia
w partiach przyziemia oraz ceglanych sklepieniach na żeliwnych szynach (tzw. stro-
pach Kleina). Tworzą one rodzaj halowego wnętrza, podzielonego masywnymi fila-
rami
na
rzucie
kwadratu
w
odcinkowymi
łukami
i
wspomnianymi
sklepieniami
–
stropami
(il. 14-17)
. Surowy i ascetyczny charakter wnętrza odpowiada pierwotne-
59
J. Jastrz
ę
bski,
Krakowska fabryka…
, s. 40.
60
Tam
ż
e.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
18
mu wyglądowi wnętrza całej dawnej hali, w tym jego głównej przestrzeni naziemnej,
znanej (we fragmencie) z archiwalnej fotografii.
Pozostałe elementy zabudowy, w tym wszystkie pomieszczenia kondygnacji
nadziemnych uległy daleko idącym przekształceniom w wyniku parukrotnych prze-
budów i adaptacji. W obecnej postaci nie przedstawiają wartości zabytkowej. Mają
charakter współczesnych pomieszczeń. Wskutek przekształceń utracone zostało, wi-
doczne na zdjęciu archiwalnym (il. 4), wnętrze dawnej sali teatralnej, z detalem ar-
chitektonicznym: gzymsami i lizenami, oraz (nieco później) ozdobionej malowidła-
mi. Ich śladów próżno by zapewne było szukać wobec zaistniałego w międzyczasie
zakresu zmian i przeróbek budowlanych. Obecnie, w wyniku wprowadzenia ścian
działowych
i
podwieszanych
stropów,
nie
jest
przy
tym
widoczna
nawet
XX-
wieczna, wtórna konstrukcja wprowadzona przy okazji adaptacji dawnego teatru na
składnicę książek i przy kolejnych, późniejszych modernizacjach.
W praktyce czytelna jest jedynie dyspozycja otworów i skromny wystrój ele-
wacji frontowej w poziomie piętra. Słusznym zatem wydaje się sądzić, iż zasadnym
byłoby
podjęcie
próby
przywrócenia
-
w
miarę
możliwości
-
proporcji
i
kształtu
świateł otworów okiennych w parterze, kierując się stanem przedstawionym na iko-
nografii z I poł. XX wieku, bądź też jego oznaczenie, wprowadzając np. blendy czy
opaski; nie jest to jednakże warunek sine qua non.
***
V. BIBLIOGRAFIA, ŹRÓDŁA, MATERIAŁY WYKORZYSTANE.
Źródła archiwalne
Czasopisma
„Czas”, 1902, nr 75;
„Kurier Codzienny”, 1902, nr 95;
„Nowa Reforma”, 1903, nr 3.
„Kalendarz Krakowski Józefa Czecha na rok 1903”, s. 85.
„Nowości Ilustrowane”, nr 1 z 1 X 1904, s. 4.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
19
Akta, dokumenty
Archiwum Narodowe w Krakowie (ANK)
- Akta Budownictwa Miejskiego (d. ABM), sygn. ANK 29/1410/5862/Krowoderska
31, f. 453 b.
- Spis ludności Miasta Krakowa z 1880 r., Dz. V, T. 12, nr 15, nr 17, sygn.
29/87/0/1/12.
Muzeum Narodowe w Krakowie.
- Pracownia Ikonografii Krakowa
Muzeum Kraków
- Zbiory fotograficzne
Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Zbiory fotograficzne
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie
- Archiwum urzędu
Bibliografia
Wykaz ulic, placów, kościołów i domów miasta Krakowa i Podgórza ułożony na podstawie
ksiąg hipotecznych i urzędowych źródeł, uzupełniony historycznemi objaśnieniami
, Kraków
1880.
Maria Wosiek,
Historia Teatrów Ludowych. Polskie zespoły zawodowe 1898-1914
, (Studia i
Materiały do Dziejów Teatru Polskiego, VI (18) red. Jacek Lipiński, Tadeusz Sivert,
Karyna Wierzbicka), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1975.
Janina Bieniarzówna, Jan M. Małecki,
Dzieje Krakowa
, t. 3, Kraków 1979.
Katalog dawnych map wielkoskalowych Krakowa XVI-XIX wieku
, Warszawa-Kraków
1981.
Kazimierz Nowacki,
Architektura Krakowskich Teatrów
, Kraków 1982, s. 323-324.
Jacek Purchla,
Jak powstał nowoczesny Kraków
, Kraków 1990.
Maria Wirska-Parachoniak, Piotr Korpanty,
Z dziejów Zakładów Przemysłowych w Kra-
kowie
, Kraków 1993.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
20
Elżbieta Supranowicz,
Nazwy ulic Krakowa
, Kraków 1995, s. 95;
Encyklopedia Krakowa,
Kraków, 2000.
Jerzy Duda, Olga Dyba, Stanisław Pochwała,
Dawne zakłady rzemieślnicze i przemysło-
we Krakowa
, Kraków 2000.
Encyklopedia Krakowa,
Kraków, 2000, s. 509.
Atlas historyczny miast polskich
, red. Roman Czaja, t. V:
Małopolska
, red. Zdzisław No-
ga, z. 1:
Kraków
, Kraków 2007
Spis zabytków architektury i budownictwa w Polsce. Kraków
, wyd. KOBIDZ, Kraków
2007.
Wacław Szczepanik,
Zwierzyniec zaprasza Grzegórzki
, Kraków 2016.
Jakub Jastrzębski,
Krakowska fabryka Marcina Peterseima i jej budynki,
w:
Architektura
miast. Zbiór studiów. Architektura przemysłowa i architektura poprzemysłowa w XIX i XX
wieku
, red. Bogna Derkowska-Kostkowska, Mateusz Soliński, Bydgoszcz 2022, s. 31-
55.
Pozostałe materiały (domena publiczna)
Sławomir Węgrzyn, (blog)
Rzecz o przemijaniu dawnej kultury technicznej (nie tylko) w
Krakowie
...
https://upadektechnikikrakowa.blogspot.com/2020/11/przemys-
maszynowy-cz2-fabryka-peterseima.html
(dostęp 06.07.2026).
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
21
VI. Ilustracje, fotografie.
1a.
Archiwum
Narodowe
w
Krakowie,
zespół:
Zbiór
kartograficzny,
sygn.
29/663/0/1/16,
Stadt
Krakau
hierzu
einverbleibt
Kawiory,
mit
den
Vorstädten
Kleparz,
Czarna Wieś, Piasek, Stradom, Wesoła, Smoleńsko & Kazimierz im Galizien Krakauer Kreis
(tzw. kataster galicyjski)
, fragment, 1848 r. W miejscu lokalizacji zabudowy widoczna
jest pusta, niezabudowana działka /nr 1964/.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
22
1b.
Archiwum
Narodowe
w
Krakowie,
zespół:
Zbiór
kartograficzny,
sygn.
29/663/0/1/17,
Plan Krakowa i Kazimierza zdjęty w r. 1878 przez Wojciecha Konarzew-
skiego inżyniera cywilnego złożony z 26 sekcyj do Krakowa i 15 sekcyj do Kazimierza
, frag-
ment, 1878 r. Widoczna ówczesna zabudową na omawianej posesji i do niej przyle-
głych, wówczas zespołu fabryki Peterseima w Krakowie.
1c.
Archiwum
Narodowe
w
Krakowie,
zespół:
Zbiór
kartograficzny,
sygn.
29/663/0/1/21,
Król. stoł. miasto Kraków składające się z gmin katastralnych I Śród-
mieście, II Wawel, III Nowy Świat, IV Piasek, V Kleparz, VI Wesoła, VII Stradom, VIII
Kazimierz
i
Czarna
Wieś
z
Kawiorami,
z
gminami:
Półwsie
Zwierzynieckie,
Łobzów
i Nowa Wieś Narodowa, i częściami gmin: Krowodrza, Prądnik Czerwony, Olsza i Piaski
Grzegórzki w Galicji
, fragment, 1905 r. Widocznm zabudowa, opisana jako „Teatr
ludowy”.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
23
2.
Winieta Fabryki Maszyn Marcina Peterseima z 1878 roku, Biblioteka Uniwer-
sytetu Jagiellońskiego sygn. I 18573 (źródło: Zwierzyniec zaprasza Grzegórzki,
Kraków 2016; J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 40.)
3.
Zdjęcie wnętrza hali odlewni przy ulicy Krowoderskiej 31 przed przebudową
w 1902 roku, „Ilustracya Polska” 1902, R.2, nr.15, s.339. Repr wg J. Jastrzębski,
Krakowska fabryka…
, s. 40.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
24
4.
Wygląd wnętrza sali teatralnej (Teatru Ludowego) budynku przy ul. Krowo-
derskiej w 1902 roku wg reprodukcja fotografii w „Ilustracji Polskiej”, r. 1902,
nr 15, s. 338-339. Repr wg K. Nowacki,
Dzieje teatru…
., s. 323.
5.
Budynek
Teatru
ludowego
przy
ul.
Krowoderskiej
31.
Widok
zewnętrzny
sprzed
1908.
Fotografia
w
czasopiśmie
„Nowości
Ilustrowane”,
nr
1
z
1
X
1904, s. 4. Repr wg M. Wosiek,
Historia teatrów
…, il. 41.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
25
6.
Dawny Teatr Ludowy w Krakowie przy ul. Krowoderskiej 31. Foto ze zbiorów
Muzeum Kraków. Sygn. MHK-Fs2228/VI. Repr wg
https://ct.mhk.pl/wps/portal/mhmk/main
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
26
7.
Dawny Teatr Ludowy w Krakowie przy ul. Krowoderskiej 31. Stan po prze-
budowie
i
adaptacji
na
magazyn
składnicy
książkowej
firmy
Gebethner
i Wolff. Po 1908. Foto ze zbiorów Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego (do-
mena publiczna).
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
27
8.
Plany
witryny
w
elewacji
frontowej
zabudowy
przy
ul.
Krowoderskiej
31
w Krakowie. Repr wg ANK 29/1410/5862/Krowoderska 31, f. 453 b.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
28
9.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Fasada. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
29
10.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Fasada. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
30
11.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Fragment fasady. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
12.
Budynek
przy
ul.
Krowoderskiej
31.
Żelazna
ankra
w
górnej
partii
elewacji
płd. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
31
13.
Budynek
przy
ul.
Krowoderskiej
31.
Widok
dobudówki
przy
elewacji
płd.
Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
32
14.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Wnętrze piwnic. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
.
Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
33
15.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Wnętrze piwnic. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
16.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Wnętrze piwnic. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
.Pracownia Bada
ń
Zabytków Architektury – dr in
ż
. arch. Marek M. Łukacz .
_______________________________________________________________________________
KRAKÓW, UL. KROWODERSKA 31
DOKUMENTACJA NAUKOWO - HISTORYCZNA
34
17.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Wnętrze piwnic. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
18.
Budynek przy ul. Krowoderskiej 31. Wnętrza – korytarz na I p. Stan obecny.
Fot. M. J. Łukacz 2026 r.
